Όταν η πολιτική επιλέγει να κλείσει τα αυτιά της στα πορίσματα της επιστήμης, τα αποτελέσματα σπάνια περιορίζονται στο επίπεδο της θεωρητικής διαφωνίας. Τις περισσότερες φορές, μεταφράζονται σε αληθινό, σωματικό και ψυχικό πόνο για τους πιο ευάλωτους πολίτες. Η πρόσφατη απόφαση της ευρωβουλευτού Αφροδίτης Λατινοπούλου να καταψηφίσει την ευρωπαϊκή οδηγία για τον ορισμό του βιασμού με βάση αποκλειστικά την απουσία συναίνεσης (τη νομική αρχή «μόνο το ναι σημαίνει ναι»), συνοδεύτηκε από μια δήλωση που θα έπρεπε να θορυβήσει κάθε σκεπτόμενο πολίτη: χαρακτήρισε τη σύγχρονη προσέγγιση της σεξουαλικής βίας ως «ιδεολογική εργαλειοποίηση».
Πρόκειται, όμως, για ιδεολογία; Η απάντηση της ψυχολογίας, της νευροβιολογίας του τραύματος και της κοινωνιολογίας είναι ένας εκκωφαντικός, κατηγορηματικός αρνητισμός. Η στάση της κας Λατινοπούλου δεν είναι μια γενναία αντίσταση στην «πολιτική ορθότητα», όπως το υπερσυντηρητικό ακροατήριό της θέλει να πιστεύει. Είναι ένα επικίνδυνο μνημείο νευροβιολογικού και ψυχολογικού αναλφαβητισμού, ένα «κλείσιμο του ματιού» στην κουλτούρα του βιασμού και μια ευθεία επίθεση στα θεμελιώδη δικαιώματα αυτοδιάθεσης.
Ας αποδομήσουμε, λοιπόν, βήμα προς βήμα και με όρους αυστηρά επιστημονικούς, τη «λογική» πίσω από αυτή την ψήφο.
Η νευροβιολογία του τρόμου: Γιατί η «αντίσταση» είναι ένας βιολογικός μύθος
Για αιώνες, τα νομικά συστήματα , φτιαγμένα από άνδρες, για να προστατεύουν άνδρες, απαιτούσαν από το θύμα βιασμού να αποδείξει ότι αντιστάθηκε. Έπρεπε να υπάρχουν μώλωπες, σκισμένα ρούχα, κραυγές. Αν το θύμα δεν αντιστάθηκε «αρκετά», η πράξη βαφτιζόταν «συναινετική» ή «παρεξήγηση».
Η σύγχρονη νευροεπιστήμη έχει κονιορτοποιήσει αυτή την αντίληψη. Όπως εξηγεί η ερευνήτρια Rebecca Campbell και ο κορυφαίος ψυχίατρος Bessel van der Kolk, όταν ο ανθρώπινος εγκέφαλος αντιλαμβάνεται μια ακραία απειλή για τη ζωή ή τη σωματική του ακεραιότητα, ο προμετωπιαίος φλοιός (το κέντρο της λογικής σκέψης, της κρίσης και της γλώσσας) ουσιαστικά τίθεται εκτός λειτουργίας. Τον έλεγχο αναλαμβάνει η αμυγδαλή, το εξελικτικά αρχαιότερο τμήμα του εγκεφάλου, που λειτουργεί ως ο «συναγερμός» του οργανισμού.
Αυτός ο συναγερμός πυροδοτεί μια μαζική έκκριση ορμονών (όπως η κορτιζόλη, η αδρεναλίνη και οι κατεχολαμίνες) μέσω του άξονα Υποθαλάμου-Υπόφυσης-Επινεφριδίων (HPA axis). Ενώ η λαϊκή αντίληψη αναγνωρίζει μόνο την αντίδραση <<πάλη ή φυγή >> (fight or flight, η επιστήμη καταγράφει άλλες δύο, εξίσου κρίσιμες αντιδράσεις επιβίωσης:
Το Πάγωμα (Tonic Immobility: Μια εξελικτική προσαρμογή όπου το θύμα κυριολεκτικά παραλύει. Οι φωνητικές χορδές δεν υπακούουν, τα άκρα βαραίνουν, η αναπνοή γίνεται ρηχή. Είναι ο τρόπος της φύσης να «παίζει τον νεκρό» (playing possum) για να αποθαρρύνει τον θηρευτή ή να μειώσει τον πόνο της επικείμενης βλάβης.
Η Υποταγή/Κατευνασμός (Fawning): Ένας ψυχολογικός μηχανισμός άμυνας (που αναλύεται εκτενώς από τον Pete Walker), όπου το θύμα προσπαθεί υποσυνείδητα να κατευνάσει τον κακοποιητή του, συνεργαζόμενο παθητικά, προκειμένου να γλιτώσει τα χειρότερα.
Το να απαιτεί, συνεπώς, η πολιτική εκπροσώπηση όπως εκφράζεται μέσα από την ψήφο της κας Λατινοπούλου ένα ρητό «όχι» ή φυσική αντίσταση, ισοδυναμεί με το να τιμωρείς ένα θύμα επειδή το αυτόνομο νευρικό του σύστημα λειτούργησε ακριβώς όπως είναι βιολογικά προγραμματισμένο να λειτουργεί υπό καθεστώς τρόμου.
Φεμινιστική ψυχολογία και το «ιδανικό θύμα»
Η ψήφος ενάντια στο «μόνο το ναι σημαίνει ναι» διατηρεί ζωντανό το κατασκεύασμα που ο Νορβηγός εγκληματολόγος Nils Christie ονόμασε «το ιδανικό θύμα» (The Ideal Victim)**. Το ιδανικό θύμα στο πατριαρχικό αφήγημα είναι μια γυναίκα σεμνή, που δεν είχε καταναλώσει αλκοόλ, που περπατούσε σε κακοφωτισμένο δρόμο και δέχθηκε επίθεση από έναν άγνωστο «τέρας» με μαχαίρι.
Η Φεμινιστική Ψυχολογία ωστόσο, αποδεικνύει ότι οι περισσότεροι βιασμοί γίνονται από γνωστά πρόσωπα (φίλους, συζύγους, συναδέλφους) στον ιδιωτικό χώρο. Σε αυτές τις περιπτώσεις της «γκρίζας ζώνης» που εργαλειοποιούν οι συντηρητικοί πολιτικοί, εμπλέκεται η κοινωνικοποίηση των φύλων. Οι γυναίκες διδάσκονται από μικρή ηλικία να είναι «συγκαταβατικές», να αποφεύγουν τη σύγκρουση και να μην «προσβάλλουν» τους άνδρες.
Όταν η Λατινοπούλου καταψηφίζει τη νομική κατοχύρωση της θετικής συναίνεσης, ουσιαστικά στηρίζει μια δικαιοσύνη προσανατολισμένη στον θύτη (perpetrator-oriented justice). Το βάρος δεν πέφτει στον θύτη που προχώρησε χωρίς τη συγκατάθεση του άλλου ατόμου, αλλά στο θύμα που δεν προστάτευσε επαρκώς τα «σύνορά» του.
Θεσμική προδοσία (Institutional Betrayal) και κοινωνικό gaslighting
Η ρητορική περί «ιδεολογικής εργαλειοποίησης του βιασμού» είναι ίσως το πιο σκοτεινό σημείο της υπόθεσης. Σε επίπεδο κοινωνικής ψυχολογίας, πρόκειται για μια μορφή Gaslighting σε μαζική κλίμακα: η απόπειρα να πειστούν τα θύματα ότι ο πόνος τους και η διεκδίκηση της ασφάλειάς τους είναι μια επινοημένη πολιτική ατζέντα.
Η καθηγήτρια ψυχολογίας Jennifer Freyd έχει εισαγάγει τον όρο Θεσμική Προδοσία (Institutional Betrayal. Ο όρος αυτός περιγράφει την επιπρόσθετη, βαθιά τραυματική ζημιά που προκαλείται σε ένα άτομο όταν οι θεσμοί, τα συστήματα ή οι πολιτικοί εκπρόσωποι από τους οποίους εξαρτάται για την προστασία του, το εγκαταλείπουν ή το εχθρεύονται.
Όταν μια Ευρωβουλευτής ακυρώνει την ανάγκη για ασφάλεια χαρακτηρίζοντάς την «woke υπερβολή» ή «ιδεολογία», διαπράττει θεσμική προδοσία. Το αποτέλεσμα;
Δευτερογενής Θυματοποίηση (Secondary Victimization): Το θύμα νιώθει ενοχές που δεν αντέδρασε (Survivor’s Guilt), εσωτερικεύοντας την πολιτική ρητορική.
Διόγκωση του Σκοτεινού Αριθμού (Dark Figure of Crime): Τα θύματα αποθαρρύνονται από το να καταγγείλουν, γνωρίζοντας ότι το νομικό σύστημα θα τα δικάσει επειδή «πάγωσαν».
Το πολιτικό υπόβαθρο: Ο φόβος απέναντι στην «ενθουσιώδη συναίνεση»
Γιατί όμως υπάρχει τόσο σφοδρή αντίδραση στην αρχή «μόνο το ναι σημαίνει ναι»; Η σύγχρονη ψυχολογία και σεξολογία έχουν προχωρήσει στην έννοια της ενθουσιώδους συναίνεσης (enthusiastic consent). Η συναίνεση δεν νοείται πλέον ως η απλή απουσία του «όχι», αλλά ως μια ενεργητική, συνειδητή, συνεχής και ελεύθερη από καταναγκασμούς κατάφαση.
Η καταψήφιση αυτής της αρχής από δυνάμεις της υπερσυντηρητικής δεξιάς εξυπηρετεί ένα ξεκάθαρο αφήγημα: την ικανοποίηση ενός ακροατηρίου (συχνά συνδεδεμένου με τα manosphere κινήματα ή τις θεωρίες του red-pill) που βλέπει την γυναικεία αυτοδιάθεση ως απειλή στα πατριαρχικά κεκτημένα. Η σεξουαλική βία, όπως θεμελίωσε η κοινωνιολόγος Susan Brownmiller στο μνημειώδες έργο της Against Our Will, δεν αφορά το σεξ. Λειτουργεί ως ένας μηχανισμός εκφοβισμού μέσω του οποίου η εξουσία διατηρείται.
Ορίζοντας τη συναίνεση ως «ιδεολογία», η κα Λατινοπούλου και η «Φωνή Λογικής» αφαιρούν από το βιασμό τη βαρύτητά του ως πράξη ακραίας παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τον υποβιβάζουν σε αντικείμενο πολιτικού καβγά.
Αντί επιλόγου: Η αλήθεια δεν είναι ιδεολογία
Το σώμα δεν έχει ιδεολογία. Η τονική ακινησία (freeze response) δεν ψηφίζει αριστερά, δεξιά ή κέντρο. Το τραύμα του βιασμού καταγράφεται στο νευρικό σύστημα και αλλάζει τον εγκέφαλο του θύματος για πάντα.
Το να απαιτούμε η ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία να ευθυγραμμίζεται με την επιστημονική πραγματικότητα του πώς αντιδρά ο άνθρωπος στη βία, δεν είναι «εργαλειοποίηση». Είναι ο ελάχιστος φόρος τιμής στη λογική, τον ανθρωπισμό και τη δικαιοσύνη. Η κα Λατινοπούλου επέλεξε να ταυτιστεί με τις πιο σκοτεινές, αντιεπιστημονικές παραδόσεις που κρατούν τα θύματα δέσμια της σιωπής τους.